KÜNDEKÂRİ SÖKME VE YENİDEN OLUŞTURMA SÜREÇLERİNDE 7. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN UZAMSAL YETENEKLERİ

SPATIAL ABILITIES OF SEVENTH-GRADE STUDENTS IN DISASSEMBLING AND REASSEMBLING KÜNDEKÂRİ

Abstract

This study examines the spatial abilities that seventh-grade students with differing levels of spatial visualization employ while disassembling and reassembling kündekâri, a traditional interlocking woodwork, and compares the two phases. A holistic multiple-case design was adopted. The Spatial Visualization Test was administered to 156 seventh graders in Turgutlu, Manisa, in 2025–2026; low, medium and high groups were formed using Kelley’s 27% criterion, and three students from each group were randomly selected (N = 9). Data were collected through video-recorded observations of the disassembly and reassembly of three kündekâri models differing in the number and arrangement of pieces, a rubric-based observation form and semi-structured interviews, and were analysed through content analysis. During disassembly, students most often analysed the structure visually before taking it apart, likened the whole to a familiar shape, and inferred hidden voids. During reassembly, they partitioned the pieces into subgroups of three, used the internal geometry as a reference, and discovered the orientation rule between groups. Disassembly proved analytic and perceptually supported, whereas reassembly was synthetic and memory-loaded; failures mostly stemmed from not retaining the representation formed during disassembly. Scores separated by spatial visualization level only at first encounter.

Keywords: spatial thinking, spatial visualization, kündekâri, ethnomathematics, case study

Öz

Bu araştırmanın amacı, uzamsal görselleştirme düzeyleri farklı olan ortaokul 7. sınıf öğrencilerinin kündekâri sökme ve yeniden oluşturma süreçlerinde kullandıkları uzamsal yetenekleri incelemek ve iki faz arasındaki benzerlik ile farklılıkları ortaya koymaktır. Araştırmada nitel yaklaşım ve bütüncül çoklu durum deseni benimsenmiştir. 2025–2026 eğitim-öğretim yılında Manisa ili Turgutlu ilçesindeki 156 yedinci sınıf öğrencisine Uzamsal Görselleştirme Testi uygulanmış; Kelley’in %27’lik ölçütüne göre oluşturulan düşük, orta ve yüksek düzey gruplarından seçkisiz biçimde üçer öğrenci seçilerek dokuz kişilik çalışma grubu belirlenmiştir. Veriler, parça sayısı ve yapısı bakımından farklılaşan üç kündekâri modelinin sökülüp yeniden birleştirilmesine ilişkin video kayıtlı gözlemler, dereceli puanlama anahtarı ve yarı yapılandırılmış görüşmelerle toplanmış; içerik analiziyle çözümlenmiştir. Sökme fazında öğrenciler en sık yapıyı ayırmadan önce görsel olarak çözümleme, bütünü tanıdık bir şekle benzetme ve görünmeyen iç boşlukları çıkarsama davranışlarını sergilemiştir. Birleştirme fazında ise parçaları üçlü alt gruplara ayırma, iç geometrik yapıyı referans alma ve yönelim kuralını keşfetme öne çıkmıştır. Sökme algısal olarak desteklenen çözümleyici, birleştirme ise sentezleyici ve bellek yüklü bir görevdir; başarısızlıkların en yaygın nedeni sökmede edinilen temsilin korunamamasıdır. Uzamsal görselleştirme düzeyine göre ayrışma yalnızca ilk karşılaşmada gözlenmiştir.

Anahtar Terimler: uzamsal düşünme, uzamsal görselleştirme, kündekâri, etnomatematik, durum çalışması

Etik ve Çıkar Çatışması

Bu araştırma, Dokuz Eylül Üniversitesi İnsan Araştırmaları Etik Kurulu'nun 21.01.2026 tarihli ve 3 sayılı kararı ile Millî Eğitim Bakanlığından alınan uygulama izni doğrultusunda yürütülmüştür. Katılımcılardan ve velilerinden gönüllü katılım ve veli onam formları alınmıştır. Bu makale, İkinci yazarın tez danışmanlığında yürütülen ve ilk yazarın Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü'nde yaptığı yüksek lisans tezinden türetilmiştir. Yazarlar araştırmanın tüm süreçlerinde etik kurallara uygun davranıldığını ve yazarlar arasında herhangi bir çıkar çatışmasının olmadığını beyan eder.

KAYNAKÇA

Abas, S. J., & Salman, A. S. (1995). Symmetries of Islamic geometrical patterns. World Scientific.

Arıcı, S., & Aslan-Tutak, F. (2015). The effect of origami-based instruction on spatial visualization, geometry achievement, and geometric reasoning. International Journal of Science and Mathematics Education, 13(1), 179–200. https://doi.org/10.1007/s10763-013-9487-8

Baddeley, A. (2000). The episodic buffer: A new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences, 4(11), 417–423. https://doi.org/10.1016/S1364-6613(00)01538-2

Battista, M. T. (1990). Spatial visualization and gender differences in high school geometry. Journal for Research in Mathematics Education, 21(1), 47–60. https://doi.org/10.5951/jresematheduc.21.1.0047

Boakes, N. J. (2009). Origami instruction in the middle school mathematics classroom: Its impact on spatial visualization and geometry knowledge of students. RMLE Online, 32(7), 1–12. https://doi.org/10.1080/19404476.2009.11462060

Büyüköztürk, Ş. (2020). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı (26. baskı). Pegem Akademi.

Carbonneau, K. J., Marley, S. C., & Selig, J. P. (2013). A meta-analysis of the efficacy of teaching mathematics with concrete manipulatives. Journal of Educational Psychology, 105(2), 380–400. https://doi.org/10.1037/a0031084

Carlson, A. G., Rowe, E., & Curby, T. W. (2013). Disentangling fine motor skills' relations to academic achievement: The relative contributions of visual-spatial integration and visual-motor coordination. The Journal of Genetic Psychology, 174(5–6), 514–533. https://doi.org/10.1080/00221325.2012.717122

Carroll, J. B. (1993). Human cognitive abilities: A survey of factor-analytic studies. Cambridge University Press.

Casey, B. M., Andrews, N., Schindler, H., Kersh, J. E., Samper, A., & Copley, J. (2008). The development of spatial skills through interventions involving block building activities. Cognition and Instruction, 26(3), 269–309. https://doi.org/10.1080/07370000802177177

Ceylan, Z. (2023). 8. sınıf öğrencilerinin uzamsal düşünme becerisi gerektiren gerçek yaşam problemlerini çözme durumları [8th grade students solving of real-life problems requiring spatial thinking skills] [Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi] Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi.

Cheng, Y. L., & Mix, K. S. (2014). Spatial training improves children's mathematics ability. Journal of Cognition and Development, 15(1), 2–11. https://doi.org/10.1080/15248372.2012.725186

Chi, M. T. H., Feltovich, P. J. ve Glaser, R. (1981). Categorization and representation of physics problems by experts and novices. Cognitive Science, 5(2), 121–152. https://doi.org/10.1207/s15516709cog0502_2

Clements, D. H., & Battista, M. T. (1992). Geometry and spatial reasoning. D. A. Grouws (Ed.), Handbook of research on mathematics teaching and learning içinde (s. 420–464). Macmillan.

Creswell, J. W. (2021). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün ve S. B. Demir, Çev. Ed.; 6. baskı). Siyasal Kitabevi.

Crocker, L., & Algina, J. (1986). Introduction to classical and modern test theory. Holt, Rinehart and Winston.

Çakmak, S., Işıksal, M., & Koç, Y. (2014). Investigating effect of origami-based instruction on elementary students' spatial skills and perceptions. The Journal of Educational Research, 107(1), 59–68. https://doi.org/10.1080/00220671.2012.753861

D'Ambrosio, U. (2006). Ethnomathematics: Link between traditions and modernity (A. Kepple, Çev.). Sense Publishers.

Dokumacı Sütçü, N. (2017). Zekâ oyunlarının ortaokul 7. sınıf öğrencilerinin uzamsal yeteneklerine ve uzamsal yetenek öz-değerlendirmelerine etkisi [The effects of mind games on secondary school 7th grade students' spatial abilities and spatial ability self-reports] [Yayınlanmamış Doktora tezi]. Dicle Üniversitesi

Ebel, R. L., & Frisbie, D. A. (1991). Essentials of educational measurement (5. baskı). Prentice Hall.

Ericsson, K. A., & Simon, H. A. (1993). Protocol analysis: Verbal reports as data (Gözden geçirilmiş baskı). MIT Press.

Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906

Goldin-Meadow, S., & Beilock, S. L. (2010). Action's influence on thought: The case of gesture. Perspectives on Psychological Science, 5(6), 664–674. https://doi.org/10.1177/1745691610388764

Harput, D. (2019). Üstün zekâlı ve normal zekâlı ortaokul öğrencilerinin uzamsal düşünme yeteneklerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesi [Investigation of spatial thinking skills as a comparison of gifted and non-gifted students] [Yayınlanmamış Yüksek Lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.

Hattap, E. S. (2019). Geometric patterns and the art of kundekari in traditional Turkish woodworking. F. Bianconi & M. Filippucci (Ed.), Digital wood design: Innovative techniques of representation in architectural design içinde (s. 463–478). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-03676-8_17

Hawes, Z., Moss, J., Caswell, B., Naqvi, S., & MacKinnon, S. (2017). Enhancing children's spatial and numerical skills through a dynamic spatial approach to early geometry instruction: Effects of a 32-week intervention. Cognition and Instruction, 35(3), 236–264. https://doi.org/10.1080/07370008.2017.1323902

Hegarty, M., & Waller, D. (2004). A dissociation between mental rotation and perspective-taking spatial abilities. Intelligence, 32(2), 175–191. https://doi.org/10.1016/j.intell.2003.12.001

Işık, E., & Semerci, Ç. (2019). Eğitim alanı nitel araştırmalarında veri üçgenlemesi olarak odak grup görüşmesi, bireysel görüşme ve gözlem. Turkish Journal of Educational Studies, 6(3), 53–66.

Kelley, T. L. (1939). The selection of upper and lower groups for the validation of test items. Journal of Educational Psychology, 30(1), 17–24. https://doi.org/10.1037/h0057123

Kuş, M. (2019). Playing with mathematics in the arts studio: Students' visual-spatial thinking processes in the context of a studio thinking based-environment [Yayınlanmamış Doktora tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE.

Linn, M. C., & Petersen, A. C. (1985). Emergence and characterization of sex differences in spatial ability: A meta-analysis. Child Development, 56(6), 1479–1498. https://doi.org/10.2307/1130467

Lohman, D. F. (1988). Spatial abilities as traits, processes, and knowledge. R. J. Sternberg (Ed.), Advances in the psychology of human intelligence içinde (Cilt 4, s. 181–248). Lawrence Erlbaum.

Lu, P. J., & Steinhardt, P. J. (2007). Decagonal and quasi-crystalline tilings in medieval Islamic architecture. Science, 315(5815), 1106–1110. https://doi.org/10.1126/science.1135491

Maier, P. H. (1996). Spatial geometry and spatial ability – How to make solid geometry solid? E. Cohors-Fresenborg, K. Reiss, G. Toener, & H.-G. Weigand (Ed.), Selected papers from the Annual Conference of Didactics of Mathematics 1996 içinde (s. 63–75). Gesellschaft für Didaktik der Mathematik.

Massarwe, K., Verner, I., & Bshouty, D. (2010). An ethnomathematics exercise in analyzing and constructing ornaments in a geometry class. Journal of Mathematics and Culture, 5(1), 1–20.

McGee, M. G. (1979). Human spatial abilities: Psychometric studies and environmental, genetic, hormonal, and neurological influences. Psychological Bulletin, 86(5), 889–918. https://doi.org/10.1037/0033-2909.86.5.889

Merriam, S. B. (2013). Nitel araştırma: Desen ve uygulama için bir rehber (S. Turan, Çev. Ed.). Nobel Akademik Yayıncılık.

Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2. baskı). SAGE.

Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Ortaokul matematik dersi öğretim programı (5, 6, 7 ve 8. sınıflar) [Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli]. Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.

Mix, K. S., & Cheng, Y. L. (2012). The relation between space and math: Developmental and educational implications. J. B. Benson (Ed.), Advances in child development and behavior içinde (Cilt 42, s. 197–243). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-394388-0.00006-X

Moyer, P. S. (2001). Are we having fun yet? How teachers use manipulatives to teach mathematics. Educational Studies in Mathematics, 47(2), 175–197. https://doi.org/10.1023/A:1014596316942

Mülayim, S. (1982). Anadolu Türk mimarisinde geometrik süslemeler: Selçuklu çağı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

National Council of Teachers of Mathematics. (2000). Principles and standards for school mathematics.

Newcombe, N. S. (2010). Picture this: Increasing math and science learning by improving spatial thinking. American Educator, 34(2), 29–35.

Newcombe, N. S., & Frick, A. (2010). Early education for spatial intelligence: Why, what, and how. Mind, Brain, and Education, 4(3), 102–111. https://doi.org/10.1111/j.1751-228X.2010.01089.x

Olkun, S. (2003). Making connections: Improving spatial abilities with engineering drawing activities. International Journal of Mathematics Teaching and Learning, 3(1), 1–10.

Olkun, S. ve Altun, A. (2003). İlköğretim öğrencilerinin bilgisayar deneyimleri ile uzamsal düşünme ve geometri başarıları arasındaki ilişki. The Turkish Online Journal of Educational Technology, 2(4), 86–91.

Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods (4. baskı). SAGE.

Rafi, A., Anuar, K., Samad, A., Hayati, M., & Mahadzir, M. (2005). Improving spatial ability using a web-based virtual environment (WbVE). Automation in Construction, 14(6), 707–715. https://doi.org/10.1016/j.autcon.2004.12.003

Shepard, R. N., & Metzler, J. (1971). Mental rotation of three-dimensional objects. Science, 171(3972), 701–703. https://doi.org/10.1126/science.171.3972.701

Sorby, S. A. (2009). Educational research in developing 3-D spatial skills for engineering students. International Journal of Science Education, 31(3), 459–480. https://doi.org/10.1080/09500690802595839

Sowell, E. J. (1989). Effects of manipulative materials in mathematics instruction. Journal for Research in Mathematics Education, 20(5), 498–505. https://doi.org/10.1080/09500690802595839

Sweller, J., van Merriënboer, J. J. G., & Paas, F. G. W. C. (1998). Cognitive architecture and instructional design. Educational Psychology Review, 10(3), 251–296. https://doi.org/10.1023/A:1022193728205

Tartre, L. A. (1990). Spatial orientation skill and mathematical problem solving. Journal for Research in Mathematics Education, 21(3), 216–229. https://doi.org/10.5951/jresematheduc.21.3.0216

Thurstone, L. L. (1938). Primary mental abilities. University of Chicago Press.

Turgut, M. F. ve Baykul, Y. (2012). Eğitimde ölçme ve değerlendirme (4. baskı). Pegem Akademi.

Turğut, M. (2007). İlköğretim II. kademede öğrencilerin uzamsal yeteneklerinin incelenmesi [Investigation of 6, 7 and 8 grade students' spatial ability] [Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.

Turğut, M. ve Yılmaz, S. (2012). İlköğretim 7. ve 8. sınıf öğrencilerinin uzamsal yeteneklerinin incelenmesi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 19, 69–79.

Türk Dil Kurumu. (t.y.). Kündekâri. Güncel Türkçe Sözlük içinde. Erişim tarihi: 18 Ağustos 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr adresinden erişildi.

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (t.y.). Alâeddin Camii. Erişim tarihi: 18 Ağustos 2026 tarihimde https://islamansiklopedisi.org.tr/alaeddin-camii adresinden erişildi.

Uttal, D. H., Meadow, N. G., Tipton, E., Hand, L. L., Alden, A. R., Warren, C., & Newcombe, N. S. (2013). The malleability of spatial skills: A meta-analysis of training studies. Psychological Bulletin, 139(2), 352–402. https://doi.org/10.1037/a0028446

Van Hiele, P. M. (1986). Structure and insight: A theory of mathematics education. Academic Press.

Wai, J., Lubinski, D. ve Benbow, C. P. (2009). Spatial ability for STEM domains: Aligning over 50 years of cumulative psychological knowledge solidifies its importance. Journal of Educational Psychology, 101(4), 817–835. https://doi.org/10.1037/a0016127

Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.

Yıldız, B. ve Tüzün, H. (2011). Üç-boyutlu sanal ortam ve somut materyal kullanımının uzamsal yeteneğe etkileri. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 41, 498–508.

Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6. baskı). SAGE.

Yurt, E. (2011). Sanal ortam ve somut nesneler kullanılarak gerçekleştirilen modellemeye dayalı etkinliklerin uzamsal düşünme ve zihinsel çevirme becerilerine etkisi [The effects of modeling-based activities created via virtual environment and concrete manipulatives on spatial thinking and mental rotation abilities] [Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi